عوامل زیادي کیفیت تخم مرغ هاي قابل جوجه کشی را تحت تأثیر قرار می دهند که عبارتند از:
1- مشخصات کیفی شامل: اندازه تخم مرغ، شکل تخم مرغ، بهداشت تخم مرغ، نطفه داري مناسب و مدت ذخیره سازي
2- عوامل مدیریتی شامل: ژنتیک گله مادر، محل نگهداري گله، وضعیت تغذیه، بهداشت گله مادر، سیستم گله مادر، سیستم مدیریتی گله مادر و تخم مرغ نطفه دار از این جمله بهداشت تخم مرغ یکی از اجزاء بسیار مهم و اصلی در کاهش قابلیت جوجه درآوري و کیفیت جوجه ها محسوب می گردد.

آلودگی تخم مرغ:
یکی از مهمترین منابع آلودگی ، تخم مرغهاي جوجه کشی هستند که ممکن است به میکروبهاي مختلف آلوده شوند. این آلودگی ها را می توان بر اساس محل وقوع و نیز ماهیت آلودگی طبقه بندي کرد.

آلودگی خارجی:
آلودگی خارجی تخم مرغها با دو دسته از اجرام مختلف ایجاد می شود.
- اجرام غیر اختصاصی
- اجرامی که عامل بیماري خاصی هستند
در صورت آلودگی شدید سطح خارجی تخم مرغ با اجرام غیر اختصاصی ، این اجرام از پوسته تخم مرغ نفوذ کرده و ایجاد ضایعه می نمایند. این اجرام می توانند در اثر نوسانات شدید درجه حرارت، مرطوب بودن پوسته تخم مرغ ( در اثر شستشو یا تعریق تخم مرغ) ، شکستگی پوسته تخم مرغ، ترکهاي پوسته و تمیز کردن مکانیکی تخم مرغها (تمیز کردن سطح تخم مرغ ها با پارچه) سریعتر از پوسته نفوذ کنند. میزان جوجه در آوري در نتیجه فساد باکتریایی کاهش می یابد. بیماریها و تلفات موجود در چند روز اول بعد از خروج جوجه از تخم، اغلب با فساد باکتریایی ارتباط دارند. چنانچه تخم مرغها با اجرامی که بطور بالقوه عامل بیماري خاص هستند آلوده باشند مشکلات بیشتري بروز مي کنند.
این اجرام در زمانی که تخم مرغها هنوز در گله مادر هستند ( اعم از اینکه گله مادر بیمار یا سالم باشد) از پوسته تخم مرغ نفوذ می کنند و در مراحل جوجه کشی و ضدعفونی نیز باقی می مانند و جوجه ها را هنگام خروج از تخم مبتلا می نمایند. اگر این اجرام شانس تکثیر پیدا کنند، نه تنها همان یک یا دو جوجه را مبتلا می کنند، بلکه ممکن است بسرعت به بقیه جوجه ها نیز انتشار یابند، مثال مهم در این مورد، آلودگی با باکتري سالمونلا می باشد. برخی از انواع حاد این باکتري که به میزان زیادي به طیور عادت نموده اند؛ سالمونا گالیناروم ، سالمونلاپلوروم، سالمونلا آریزونا و برخی سویه هاي سالمونلا انتریتدیس و سالمونلا تیی موریوم می باشند. این باکتریها موجب بروز نشانه هاي شدید یا ضعیف بیماري و تلفات در جوجه هاي جوان می گردند. انواع دیگري از سالمونلا ها وجود دارند که تنها همراه با استرس( مانند دماي خیلی زیاد یا خیلی کم، حمل و نقل طولانی، دهیدراتاسیون ، عفونتهاي ثانویه و غیره) موجب بروز نشانی هایی در جوجه ها می شوند.
مثال دیگر، آلودگی تخم مرغها با قارچهایی مانند آسپرژیلوس فومیگاتوس است که موجب بروز بیماریهایی در جوجه ها می گردند.

آلودگی داخلی:
آلودگی داخلی تخم مرغها شامل موارد زیر می باشد:
- آلودگی هاي عمیقی پوسته یا غشاء تخم مرغ با اجرام غیر اختصاصی یا اختصاصی
- آلودگی زرده تخم مرغ
آلودگی زرده همیشه در اثر عوامل بیماریزاي خاصی که به صورت عمودي vertical transmission  (از طریق تخم مرغهاي جوجه کشی) انتقال می یابند رخ می دهد.
باکتریها، مایکوپلاسماها، ویروسها
چرا بهداشت تخم مرغ اینقدر مهم است؟
پاسخ این است که میکروب ها می توانند تخم مرغها را آلوده کنند. اگر باکتریها به داخل تخم مرغ وارد شوند دنیاي ایده آلی براي آنها فراهم شده است چرا که به آب و غذاي فراوان دست یابند در این شرایط پوسته تخم مرغ، آنها را از آسیب هاي خارجی مثال نورخورشید و ضدعفونی کننده ها محافظت می نماید. همچنین از لحاظ دمائی بهترین شرایط براي آنها فراهم می شود. چرا که وقتی تخم مرغها در انکوباسیون قرار می گیرند مناسبترین شرایط براي رشد باکتریها بوجود می آید. در نتیجه پس از نفوذ به داخل تخم مرغ سریعاً تکثیر یافته و بزودي یک یا دو باکتري به صدها میلیون باکتري تبدیل می شود.
در نهایت وضعیت طبیعی محتویات داخل تخم مرغ را تغییر می دهد و حالتی پیش می آید که به تخم مرغ فاسد شده معروف است، یکی از محصولات ناشی از تکثیر باکتریها تولید گاز می باشد که داخل تخم مرغ را پر می کند در این حالت فشار حاصله از گاز سبب ترك خوردگی پوسته تخم مرغ می شود که این تخم مرغها را تخم مرغهاي انفجاري می نامند. و در صورت بروز این اتفاق محتویات هر تخم مرغ می تواند بیش از دوازده تخم مرغ دیگر را آلوده نماید و از آنجا که این مواد حاوي باکتري هستند لذا تخم مرغ هاي بیشتري آلوده می گردد.
در تخم مرغهاي فاسد و ترك خورده مرگ جنین اتفاق می افتد و در نهایت میزان جوجه در آوري بشدت کاهش خواهد یافت. علی رغم رعایت اصول بهداشتی در حین جمع آوري ، نگهداري و انکوباسیون تخم مرغها، مقداري ازباکتریها زنده می مانند و بعداً در دستگاه گوارش جوجه هاي تازه متولد شده گلونیزه شده و فلورمیکروبی روده را تشکیل می دهند.
چنانچه پوسته تخم مرغ با ارگانیسم هاي بیماري زا آلوده شوند ممکن است بعداً اینها به تخم مرغ نفوذ کنند یا جوجه ها را در هچري آلوده نمایند و یا کلاً در حین توزیع آلودگی ایجاد نمایند یعنی جوجه ها در هچري در تماس با خرده پوسته هاي تخم مرغ و یا با تخم مرغهاي هچ شده تماس یافته و آلوده شوند که در نهایت به عفونت کیسه زرده منتهی می گردد.
البته پیشگیري مطلق از آلودگی ممکن نیست ولی هدف کاهش میزان آلودگی است بطوریکه بایستی از تکثیر و تزاید هر نوع باکتري که معمولاً در پوسته تخم مرغ موجود هستند جلوگیري شود. بویژه اینکه تخم مرغها هرگز نبایستی در شرایطی نگهداري شوند که تراکم باکتریها در سطح تخم مرغ افزایش یابد.
از جمله رطوبت و کثافات ( مثل غذاي آلوده) در سطح پوسته تخم مرغ سریعاً امکان آلودگی باکتریایی را فراهم خواهند نمود. دما نیز در تکثیر و ازدیاد باکتریها تأثیر مشابهی دارد لذا نگهداري تخم مرغها در دماي پایین ( حدود 12 درجه سانتی گراد) میزان آلودگی را کاهش خواهد داد و این موضوع در مدیریت خارج از فارم از جمله در هچري خیلی مهم است بطوریکه در محل نگهداري تخم مرغ ها دیواره ها و سقف بایستی بنحوي عایق بندي شده و درها بازگذاشته شوند. و در این محل دماسنج و رطوبت سنج نصب گردیده و بطور مرتب قرائت شوند.

دکتر گیتا امام